1 ऑक्टोबर यौमे-ए-पैदाइश वर विशेष। मेजर जनरल मोहम्मद झमान कियानी आजाद हिंद फौजचे धाडसी सैनिक।

जर माझ्यासोबत कियानीसारखे दहा आणि योद्धे असते, तर भारत खूप आधीच स्वातंत्र्य प्राप्त झाला असता' – हे नेताजी सुभाष चंद्र बोस यांचे मोहम्मद ज़मान कियानी यांच्या क्षमतेबद्दलचे विचार आहेत, ज्यांचा जन्म १ ऑक्टोबर १९१० रोजी पंजाब प्रांतात झाला होता, जो आता पाकिस्तानमध्ये आहे.

ते बालपणापासूनच एक बुद्धिमान विद्यार्थी होते. ते १९३१ मध्ये देहरादून येथील भारतीय सैन्य अकादमीच्या पहिल्या बॅचमध्ये एक कॅडेट म्हणून सामील झाले.

ते सर्वोत्तम कॅडेट म्हणून उभे राहिले आणि त्यांच्या उपलब्ध्यांसाठी त्यांना स्वॉर्ड ऑफ ऑनर, एक सुवर्ण पदक प्राप्त झाले.

ते ब्रिटिश भारतीय सैन्यात सामील झाले, पहिल्या बॅटालियनच्या १४व्या पंजाब रेजिमेंटमध्ये जबाबदाऱ्या सांभाळल्या.

ते १९४१ मध्ये स्टाफ ऑफिसर-इन-चार्ज म्हणून मलाया गेले.

दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात जपानने ब्रिटिश सैन्याला पराभूत केल्यावर, ते सप्टेंबर १९४२ मध्ये कॅप्टन मोहन सिंह यांच्या नेतृत्वाखाली भारतीय राष्ट्रीय सैन्यात सामील झाले.

त्यांनी जनरल स्टाफच्या प्रमुख म्हणून बागडोर सांभाळली आणि आजाद हिंद फौजला बळकटी दिली.

जेव्हा मोहन सिंहने डिसेंबर १९४२ मध्ये आजाद हिंद फौजला विघटित केले, तेव्हा त्यांनी जुलै १९४३ मध्ये सुभाष चंद्र बोस सिंगापूर पोहोचेपर्यंत भारतीय स्वातंत्र्य लीगच्या अध्यक्ष रास बिहारी बोस यांच्या विनंतीवर आपली कर्तव्ये चालू ठेवली.

ते भारतीय राष्ट्रीय सरकारच्या स्थापनेत आणि आजाद हिंद फौजच्या पुनर्गठनाच्या काळात त्यांच्या सोबत उभे राहिले.

त्यांना आजाद हिंद फौजच्या पहिल्या डिव्हिजनचा कमांडर नियुक्त करण्यात आले, ज्यात सुभाष ब्रिगेड, गांधी ब्रिगेड आणि आजाद ब्रिगेड समाविष्ट होते.

ते नेताजीच्या 'चला दिल्ली' या आह्वानाला साकार करण्यासाठी १९४४ मध्ये बर्माच्या युद्धभूमीवर उतरले.

त्यांनी प्रारंभीच्या विजयाच्या काळात आजाद हिंद फौजच्या सैनिकांचे नेतृत्व केले.

ते सप्टेंबर १९४४ मध्ये नेताजींसोबत युद्ध परिषदच्या महासचिव म्हणून टोकियो गेले, जपानी नेत्यांसोबत चर्चा करण्यासाठी.

त्या काळात त्यांना मेजर जनरल म्हणून पदोन्नती करण्यात आली.

दुसऱ्या महायुद्धात जपानच्या पराभवामुळे आजाद हिंद फौज मागे हटली होती.

त्यांनी ऑगस्ट १९४५ मध्ये आजाद हिंद फौजची बागडोर सांभाळली.

नेताजींच्या निर्देशावर नाताजीच्या जागी ब्रिटिश सरकारने त्यांना अटक केली आणि खटल्याच्या बहाण्याने अनेक जेलमध्ये बंद ठेवले.

डिसेंबर १९४५ मध्ये सुटल्यावर कियानी दिल्ली पोहोचले आणि आजाद हिंद फौजच्या सैनिकांच्या कल्याणासाठी काम केले आणि देशाच्या विभाजनाच्या काळात लोकांमध्ये शांती व सद्भावना पुनर्स्थापित करण्यासाठी शांती समित्यांची स्थापना केली.

त्यांनी १९७९ मध्ये 'भारताचा स्वातंत्र्य संग्राम आणि महान आई.एन.ए.' नावाची पुस्तक लिहिली.

मेजर जनरल मोहम्मद ज़मान कियानी यांनी देशाच्या विभाजनानंतर पाकिस्तानमध्ये अनेक पदांवर काम केले आणि १९८६ मध्ये अंतिम श्वास घेतला.

संदर्भ – द इम्मोर्टल्स-2, सैयद नसीर अहमद यांनी संकलन केले, हसरत अली, शेरपुर जिल्हा मुजफ्फरनगर, उत्तर प्रदेश, फोन नंबर 8580533689