22 अगस्त यौमे-ए-वफात पर विशेष। स्वतंत्रता सेनानी शोयब‌उल्लाह खान

शोयबउल्लाह खान, जे आपल्या सशक्त लेखनातून निजाम राज्यात खोट्या पद्धतीने पसरविल्या गेलेल्या फुटीरतावादी विचारसरणीचे कट्टर विरोधक होते, त्यांचा जन्म १७ ऑक्टोबर १९२० रोजी आंध्र प्रदेशातील वारंगल जिल्ह्यातील महबूबाबाद येथे झाला. ते महात्मा गांधींसारखे दिसत असल्यामुळे त्यांचे वडील हबीबुल्लाह खान त्यांना ‘शोयबउल्लाह गांधी’ असे म्हणत असत.

शोयबउल्लाह लहानपणापासूनच महात्मा गांधींच्या अहिंसेच्या विचारसरणीने प्रभावित होते. उस्मानिया विद्यापीठातून पदवी घेतल्यानंतर त्यांनी पत्रकारितेत प्रवेश केला. त्यांनी राष्ट्रवादी विचारसरणीला प्रोत्साहन आणि प्रसिद्धी देणाऱ्या उर्दू साप्ताहिक ‘तेज़’साठी काम केले. निजामाच्या नवाबाच्या हस्तकांकडून होत असलेल्या अमानुष अत्याचारांवर टीका करणारे अनेक लेख त्यांनी लिहिले. त्यामुळे निजाम सरकारने ‘तेज़’ साप्ताहिकावर बंदी घातली.

त्यानंतर ते एम. नरसिंह राव चालवत असलेल्या ‘रैयथ’ या उर्दू नियतकालिकाशी जोडले गेले. या नियतकालिकातूनही त्यांनी रझाकारांच्या क्रौर्याविरुद्ध आणि निजाम सरकारच्या अमानुष कृत्यांविरुद्ध आपली लेखणी चालू ठेवली. त्यामुळे अखेर हे नियतकालिकही बंद करण्यास भाग पाडले गेले.

‘रैयथ’ बंद झाल्यानंतर शोयबउल्लाह यांनी आपल्या आईचे आणि पत्नीचे दागिने विकून १५ नोव्हेंबर १९४७ रोजी ‘इमरोज़’ या आपल्या नियतकालिकाची स्थापना केली. त्यांनी कोणतीही तडजोड न करता निजाम सरकार आणि त्याच्या हस्तकांकडून होणाऱ्या जातीयवाद व अत्याचारांविरुद्ध लढा दिला.

१९४७ मध्ये भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर त्यांनी हैदराबाद राज्याचे भारतीय संघात विलिनीकरण करण्याची मागणी करणारे संपादकीय लिहिले. त्यांनी विलिनीकरणासाठी सुरू असलेल्या जनआंदोलनाला पाठिंबा दिला आणि निजाम राज्याचे भारतीय संघात विलिनीकरण का आवश्यक आहे, हे स्पष्ट करणारे अनेक लेख लिहिले. विलिनीकरणाला विरोध करण्यामागील निजामाचे स्वार्थी हेतूही त्यांनी आपल्या लेखांमधून उघड केले.

या लेखनामुळे निजामाच्या हस्तकांकडून त्यांना धमक्या देण्यात आल्या. मात्र त्यांनी त्यांच्या इशाऱ्यांची आणि धमक्यांची पर्वा केली नाही आणि आपले राष्ट्रवादी कार्य सुरूच ठेवले.

परिणामी, २१ ऑगस्ट १९४८ रोजी मध्यरात्री आपल्या सहकारी आणि मेहुणे मोहम्मद खान यांच्यासोबत ‘इमरोज़’च्या कार्यालयातून परतत असताना त्यांच्या विरोधकांनी त्यांच्यावर क्रूरपणे हल्ला केला. हल्लेखोरांनी त्यांचे हात कापले आणि त्यांच्यावर गोळ्या झाडल्या. या गंभीर जखमांमुळे २२ ऑगस्ट १९४८ रोजी सकाळी हैदराबाद येथे शोयबउल्लाह खान यांचे निधन झाले.

मृत्यूपूर्वी रुग्णालयात उपचार घेत असताना त्यांनी आपल्या नातेवाईकांना आणि मित्रांना सांगितले, “मृत्यू अटळ आहे. मृत्यूपासून कोणीही सुटू शकत नाही. एखाद्या उद्दिष्टासाठी प्रवास करत असताना मृत्यू आला, तर व्यक्तीला त्याचा अभिमान वाटला पाहिजे. तुम्हाला माझा अभिमान वाटला पाहिजे, कारण मी देशासाठी मरत आहे.”

स्रोत: द इम्मॉर्टल्स — सैयद नसीर अहमद
संकलन: हसरत अली
शेरपूर, जिल्हा मुझफ्फरनगर, उत्तर प्रदेश
फोन नंबर: 8580533689